Home / مطالب / درسی / .::(کلیاتی درباره کشاورزی پایدار)::.

.::(کلیاتی درباره کشاورزی پایدار)::.

برای تعریف کشاورزی پایدار توجه به دو اصل از اهمیت ویژه ای برخوردار است. اصل اول در ابتدای دهه ۱۹۸۰ با ظهور مفاهیم کشاورزی قابل تجدید و کشاورزی پایدار تکامل یافت و در واقع مفهوم آن بر اساس اصل «اثر متقابل اکولوژیکی» قابل توضیح است. اصل دوم نیز از سال ۱۹۸۷ شروع شد و اینکه کشاورزی پایدار در مقیاس جهانی را دربر دارد.

لغت پایدار بر شرایط یکنواخت و با ثبات دلالت دارد. عدم شناخت و اطلاعات کافی و کمبود تفاهم در مورد منابع، آب و هوای جهانی و تنوع آن، تکنولوژی های آینده، نقش مردم در کشاورزی و رابطه کشاورزی با محیط باعث شده است که پیشگیری در رابطه با آینده کشاورزی در جهان مشکل باشد.

keshavarzi-e-epaydar

 

به هر حال کشاورزی پایدار نوعی کشاورزی است که در جهت منافع انسان بوده، کارایی بیشتری در استفاده از منابع دارد و با محیط در توازن بوده است. این تعریف با عوامل در حال تغییر اجتماعی و سیاسی در توسعه کشاورزی هماهنگی کامل دارد. کشاورزی پایدار در حال حاضر از اهدافی است که باید هر چه سریع تر به آن دست یافت. در دهه ۱۹۷۰، پایداری کشاورزی چندان مورد توجه نبود، زیرا به نظر نمی رسید منابع تولید غذا حتی با توجه به میزان مصرف زیاد آنها، مورد تهدید باشد. در دهه ۱۹۶۰ جلوگیری از گرسنگی از اهداف اصلی بوده کما این که هدف از انقلاب سبز، تولید مواد غذایی زیاد به خصوص گندم و برنج از طریق کشت متراکم گیاهان زراعی بود. در این دو دهه حفاظت منابع طبیعی اهمیت نداشت.

 

امروزه کشاورزی پایدار در ایالات متحده آمریکا و دیگر کشورهای توسعه یافته اهمیت زیادی پیدا کرده است. در حال حاضر قریب به ۴۰ درصد از زمینهای زراعی ایالات متحده، مشکلهایی از شخم کاهش یافته، اعمال می شود. زمانی که قیمت سوخت افزایش یافت، کشاورزان متوجه شدند که کار با تراکتور چندین برابر گران تر است. و لذا راههای دیگری مورد بررسی قرار گرفت. کشاورزان دریافتند که می توانند به جای کنترل علفهای هرز، از طریق عملیات متعدد شخم زنی، از علف کش استفاده کنند و بدین ترتیب فرسایش خاک و رواناب در مزرعه کاهش یافت.

برای پایداری در کشاورزی سه موضوع اهمیت زیادی دارد. اولین موضوع درآمد کافی به خصوص در بین افراد کم درآمد است. دومین موضوع افزایش قابلیت دسترسی به غذا و مصرف آن است. این به این معنی است که باید از طریق افزایش تولید و بهبود بازاریابی، غذای بیشتر و قابل دسترسی تولید شود. موضوع سوم حفاظت و بهبود منابع طبیعی است.

 

حصول کشاورزی پایدار :

 

کشاورزی پایدار باید شامل مدیریت موفق منابع برای کشاورزی باشد تا بتواند نیازهای متغیر انسانی را برطرف کند. از طرف دیگر کشاورزی پایدار باید بتواند خصوصیات کیفی محیط زیست را حفظ کرده یا افزایش دهد و از منابع طبیعی محافظت کند. پایداری شامل اثرات متقابل و پیچیده عوامل بیولوژیکی، فیزیکی و اجتماعی – اقتصادی است و نیاز به روشی جامع برای تحقیقات دارد تا سیستمهای موجود را بهبود بخشد.

 

اهداف کشاورزی پایدار :

۱- استفاده از کود سبزبجای کود شیمیایی

۲- رعایت تناوب زراعی که فوائد زیر را خواهد داشت:

الف) در این روش سیستم ریشه گیاه مختلف بوده و بنابراین گیاه از تمام عناصر موجود در خاک استفاده می نماید.

ب) آفات، بیماری و علفهای هرز گیاه خاص در یک منطقه از بین می روند.

ج) علفکش یا آفت کش یا قارچ کشی که برای گیاه خاصی بکار رفته بود در سال بعد با کشت گیاه جدید، علفکش یا قارچ کش و یا آفت کش دیگری استفاده می شود و لذا گیاه به آن مقاوم نمی شود و اگر مقاوم هم شود بایستی علفکش یا قارچ کش و یا آفت کش بیشتری استفاده شود.

د) تناوب زراعی باعث بهبود عملکرد کمی و کیفی گیاه می شود مثلا با کشت بقولات و سپس غلات، عملکرد کمی افزایش یافته و باعث جذب دیگر عناصر توسط غلات نیز می شود که در نتیجه کیفیت گیاه بالا می رود مثل افزایش میزان پروتین گندم و نشاسته برنج.

و) جلوگیری از فرسایش آبی یا بادی خاک مثلا اگر گیاه بصورت وجینی در شرایط دیمکاری کشت شود فرسایش آبی بوجود می آید ولی اگر یونجه کشت شود، سطح خاک توسط یونجه پوشیده شده و فرسایش کاهش می یابد.

ی) حاصلخیزی خاک را افزایش می دهد.

 

۳- سیستم کشت مخلوط بجای تک کشتی که فوائد زیر را خواهد داشت:

الف) بهره وری اقتصادی وجود خواهد داشت.

ب) عملکرد کمی و حتی کیفی گیاه افزایش می یابد مثلا کشت یونجه با گندم و سویا با ذرت که در حالت اخیر سویا، ازت ذرت را تامین می کند زیرا ذرت تنها غله ای است که به ازت زیادی نیاز دارد.

ج) از یک قطعه زمین دو محصول بدست می آید.

د) کارایی مصرف کود و آب بالا می رود زیرا ریشه هر دو گیاه در این روش، تمام سطح خاک را می پوشاند و بنابراین کود و آب مصرف شده در خاک را کاملا استفاده می نماید.

 

۴- مبارزه بیولوژیکی بر علیه آفات ، علفهای هرز و بیماریها.

تعابیر مختلف از کشاورزی پایدار :

تعابیر مختلفی که از کشاورزی پایدار وجود دارد را میتوان بشرح زیر خلاصه کرد:

۱- پایداری در تولید

۲- پایداری از نظر اقتصادی

۳– حفظ محیط زیست ناشی از مصرف زیاد کود

۴- جلوگیری از بهره برداری نامناسب از منابع طبیعی بخصوص منابع تجدید شونده

۵- پایداری از نظر بعد زمانی (منابع طبیعی و سوختهای فسیلی محدود بوده و بتدریج تخلیه می شوند)

۶- بعد اجتماعی و تامین سلامت جامعه.

 

تعاریف مختلف از کشاورزی پایدار :

۱- کشاورزی پایدار نظامی است که بتواند از نظر اکولوژیِکی سازگار، از نظر اقتصادی پویا و از نظر اجتماعی پذیرفتنی باشد.

۲- پایداری در کشاورزی در حقیقت نوعی مدیریت صحیح در کشاورزی مثل انتخاب صحیح ارقام، حاصلخیزی خاک، روش مناسب شخم، رعایت تناوب زراعی در جهت کاهش هزینه های مربوط به مصرف نهاده ها، کاهش اثرات سوء زیست محیطی، تامین پایداری در تولید و سودآوری می باشد.

۳- کشاورزی پایدار را نوعی فرآیند بهینه سازی (Optimization) می دانند که با استفاده بهینه از منابع طبیعی بتواند نیاز غذایی بشر را تامین کرده و کیفیت محیط زیست را بالا ببرد. به عبارتی کشاورزی پایدار تلفیقی از دانش و مدیریت است.

۴- نظامی است که در آن ضمن استفاده بهینه از منابع موجود و حفظ محیط زیست، نیاز غذایی بشر را تامین کرده و باعث ارتقاء کیفیت زندگی جوامع بشری می گردد.

۵- کشاورزی پایدار تلاشی است برای دست یابی به حداکثر عملکرد اقتصادی، زیرا در آن از منابع موجود حداکثر بهره وری شده و لذا هزینه تولید هر واحد محصول کاهش می یابد که به تبع آن عملکرد اقتصادی افزایش می یابد.

۶- کشاورزی پایدار سیستمی است که در آن مصرف نهاده را کاهش می یابد و نظام متداول پرمصرف نهاده امروزی به نظام ارگانیک مصرف کم نهاده تبدیل می گرد که برای تغییراین نظام اجرای ۴ روش زیر را لازم می دانند:

 

تلفیق کشاورزی با دام پروری- تناوب زراعی – مصرف بیشتر کودهای دامی بجای شیمیایی – کنترل بیولوژیکی آفات.

 

تعریف کلی و جامع از کشاورزی پایدار:

 

کشاورزی پایدار نظامی است که در پی تبدیل و تغییر کشاورزی پرمصرف نهاده به کشاورزی کم مصرف نهاده بوده و اهداف زیر را دنبال می نماید:

استفاده بهینه از منابع طبیعی و ذخیره آن برای نسل های آینده – حفظ محیط زیست – سودآوری و پایداری در تولید و در نهایت تامین غذای بشر که تمامی آنها یک مدیریت صحیح در کشاورزی را می طلبد که برای نیل به این اهداف بایستی موارد زیر نیز در مدیریت کشاورزی اعمال گردد:

 

۱- تلفیق کشاورزی با دامپروری (مصرف کاه و کلش حاصل از کشاورزی برای دام و مصرف کود دامی حاصل از دام پروری برای زمینهای کشاوزی).

۲- مصرف کود سبزبجای کود شیمیایی.

۳- مبارزه بیولوژیکی بر علیه آفات، بیماریها و علفهای هرز.

۴- تناوب زراعی.

۵- کشت مخلوط.

 

اشکالات موجود در کشاورزی پایدار :

۱- بکارگیری کشاورزی پایدار در مزارع کوچک، که این اشکال رد می شود زیرا این روش طبق منابع موجود در مزارع وسیع نیز قابل اجراست.

۲- کاهش مصرف نهاده ها در این روش را حذف کلی نهاده های شیمیایی می دانند این روش که این اشکال نیز رد می شود زیرا هدف از کشاورزی پایدار حذف کلی نهاده شیمیایی نیست بلکه تلفیق و بکارگیری توام نهاده شیمیایی با کودهای سبز و دامی می باشد.

۳- روش کم نهاده در کشاورزی پایدار را تغییر کلی در نظام زراعی می دانند. در صورتیکه با مصرف کمتر نهاده ها، نظام زراعی تغییر نمی یابد بعنوان مثال بجای دوبار شخم در خاک، سیستم بدون شخم ( No – tillage) بکار می رود که باعث حفظ و پایداری ساختمان خاک و کاهش فرسایش خاک می شود.

۴- استفاده از ارقام قدیم بجای هیبرید در این نظام متداول است. برعکس، یکی از اهداف کشاورزی پایدار استفاده از ارقام اصلاح شده و هیبریدی مقاوم به خشکی، ریزش، بیماریها و … می باشد.

۵- با کاهش نهاده شیمیایی، عملکرد کم می شود. مثلا برخی عقیده دارند کود از مهمترین عنصر در رشد رویشی گیاه و افزایش عملکرد می باشد و حتما بایستی بصورت شیمیایی به خاک اضافه گردد. در صورتیکه با استفاده کمتر از کود ازته شیمیایی و مصرف کود سبز نه تنها افزایش عملکرد خواهیم داشت بلکه گیاه را قادر می سازد تا عناصر دیگر را از خاک جذب نماید.

۶- کشاورزی کم نهاده یعنی مدیریت کمتر و کاهش تولید. در صورتیکه در کشاورزی پایدار و بر اساس تعریفهای آن به مدیریت بیشتر و تدبیر بهتری نیاز داشته و تولید را نیز در دراز مدت افزایش می دهد.

 

علت بوجود آمدن کشاورزی پایدار:

در قدیم گمان می بردند که منابع سوختهای فسیلی نامحدود بوده و می توان از آنها برای کشاورزی بطور نامحدودی استفاده کرد و برای تولید حداکثر (بیشینه سازی=Maximization) بایستی از نهاده های شیمیایی بیشتری استفاده کرد. اما امروزه با افزایش روز افزون جمعیت، پی به تخلیه این منابع برده اند و لذا به فکر کشاورزی پایدار و تبدیل آن از مصرف پر نهاده به کم نهاده افتادند تا این منابع طبیعی بخصوص غیر تجدید شونده ها برای نسلهای آینده ذخیره و حفظ بماند. مثلا عنصر فسفر وقتی از خاک خارج شد در ته دریا رسوب کرده و دیگر به طبیعت برنمی گردد و در آینده با کمبود شدید فسفر مواجه خواهیم شد.

 

تاثیر اثرات متقابل عوامل تولید در کشاورزی پایدار :

یکی از موارد مهم در کشاورزی پایدار که بایستی به آن توجه نمود این است که برای تولید حداکثر محصولات کشاورزی نه تنها بایستی اثرات انفرادی عوامل موثر بر تولید گیاه مورد بررسی قرار گیرند بلکه بایستی اثرات متقابل عوامل موثر بر تولید گیاه نیز مدنظر قرار گیرند مثلا تاثیر ازت به تنهایی روی رشد گیاه اثر انفرادی ولی تاثیر ازت و آب روی گیاه و یا تاثیر ازت و آب روی شیوع بیماریها و اثرات جمعی آنها بر رشد گیاه، اثر متقابل عوامل می باشد. با بررسی اثرات متقابل عوامل، می توان روی مدیریت تولید گیاهان بهتر تصمیم گیری نمود.

 

اثرات اکولوژیکی کشاورزی پایدار :

۱- اثر نهاده های کم بر باروری خاک و چرخه عناصر غذایی:

تحت شرایط اقلیمی خاص، هوا دیدگی مواد موجب پیدایش سیستم بیولوژیکی خاک شده و نتیجه نهایی آن تشکیل خاک است. این سیستم با انرژی خورشیدی کار می کند و از طریق هوادیدگی مداوم باعث افزایش آنتروپی می شود. این خصوصیات در قالب چرخه های بازی است که مقداری از مواد آن از چرخه خارج می شود.

۲- توازن عناصر غذایی در اکو سیستم خاک:

فرسایش خاک فاکتوری جدی در تخریب خاک به خصوص در رابطه با اتلاف عناصر غذایی است.

برآورد شده است که کل ازت، فسفر و پتاسیم از کودهای شیمیایی، کود دامی، بقایای گیاهان زراعی و ازت حاصل از تثبیت بیولوژیکی که به اکوسیستم خاک اضافه می شود در مقایسه با کل مقدار ازت، فسفر و پتاسیم که در رسوبات فرسایش یافته تلف می شود، به ترتیب حدود ۵/۱ به ۱، ۲/۰ به ۱ و ۹/۱ به ۱ است. در شرایط طبیعی همیشه مقداری از عناصر غذایی از منطقه ریشه دهی در خاک آبشویی می شود. اگر چهار اینچ آب حاوی ۱۰ میلی گرم ازت در لیتر هر سال آبشویی شود، کل ازت آبشویی شده حدود ۹ کیلوگرم در هکتار است و اگر چهار اینچ آب به طور متوسط ۴۰ میلی گرم ازت در هر لیتر داشته باشد کل ازت آبشویی شده حدود ۳۶ کیلوگرم در هکتار است. در شرایط رطوبت زیاد خاک و تهویه ضعیف آن که شرایط بی هوازی برقرار است تلفات ازت می تواند قابل توجه باشد.

 

فرسایش خاک و کشاورزی پایدار:

فرسایش خاک تهدیدی جدی برای کشاورزی پایدار است. بر اساس شواهد موجود اضمحلال تمدن مایان ها در آمریکای جنوبی تا حدودی به دلیل فرسایش خاک بوده است. مقادیر تشکیل خاک برای حوزه زهکشی Micicipi، ۶/۴ سانتیمتر به ازای هزار سال و برای دشتهای هندوستان ۲۱ سانتیمتر به ازاء هزار سال و برای دو آبخیز در رود زیا ۱۱ و ۱/۴ سانتیمتر به ازای هزار سال گزارش شده است.

 

فرسایش آبی خاک در اثر فرایند جداسازی و انتقال به وسیله فلزات بارانی و آب جاری صورت می گیرد که در اصطلاح به آن فرسایش شیاری می گویند. معمولا سرعت فرسایش شیاری متناسب با توان دوم شرب بارندگی است که این رابطه به خصوصیا ت خاک بستگی دارد. مقاومت سطحی خاک را می توان از طریق تلفیق عملیات حفاظتی، زراعی و مدیریتی کنترل کرد که این امر باعث کاهش سرعت و مقدار رواناب سطحی، کاهش انرژی قطرات باران ضمن برخورد با زمین و افزایش مقاومت خاک در برابر جدا شدن می شود. علاوه برآن، ذخیره کردن موقتی رواناب سطحی در سکوها یا آب انبارهای کوچک می تواند سرعت رواناب را تا سطح قابل قبولی کاهش دهد.

 

کیفیت آب و کشاورزی پایدار:

مسائل مطروحه در دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در مورد آلودگی آبها در اثر رسوبات و همچنین عناصر غذایی و آفت کشها در دهه ۱۹۸۰ مورد توجه عامه قرار گرفت، زیرا مردم عملا آلودگی آبهای زیر زمینی توسط آفت کشها و نیترات ها را مشاهده کردند. اگر حفظ کیفیت آب از اهداف اصلی کشاورزی پایدار باشد، سیستم کشاورزی موردنظر باید از روشهایی استفاده کند که از آلودگی آبهای سطحی و زیر زمینی جلوگیری کرده و یا آن را به حداقل برساند.

 

شوری مهمترین مشکل کیفیت آب در رابطه با آبیاری است که حدود یک سوم زمینهای آبی را تحت تاثیر قرار داده است. عواملی که بر کیفیت آب اثر می گذارند شامل شخم، مصرف کود، استفاده از آفت کشها، فضولات دامی و مدیریت آبیاری است. به طور کلی علف کشهای امروزی پایداری کمتری داشته و حلالیت زیادی در آب دارند و در معرض آبشویی و وارد شدن به آبهای زیر زمینی هستند.

 

نقش کشاورزی پایدار در مناطق روستایی :

اکو سیستم های کشاورزی علاوه بر انرژی خورشیدی به وسیله انرژی مصنوعی (انرژی کمکی یا سوبسیدی) و عناصر غذایی خارج از اکوسیستم نیز به حرکت درمی آیند. اکو سیستم های کشاورزی تحت تاثیر آفت کش های شیمیایی، تکنولوژی ماشین آلات، واریته های اصلاح شده و خصوصیات اجتماعی – اقتصادی قرار دارند.

 

امروزه مدیریت اکو سیستمهای کشاورزی در دو جهت سوق داده شده است. جهت اول شامل سیستمهای کشاورزی بزرگ است که انرژیِ سوبسیدی زیادی دریافت می کنند و در آنها فرایندهای طبیعی نادیده انگاشته شده اند. در این سیستمها از آفت کش ها برای کنترل علفهای هرز و حشرات و از کودها برای حفظ حاصلخیزی خاک و از سوختهای فسیلی برای تامین انرژی استفاده می شود. جهت دوم مدیریت معطوف به استقرار سیستمهای کشاورزی کوچکتر است که انرژی سوبسیدی کمتری دریافت می کنند و فرایندهای طبیعی را با مدیریت تلفیق می کنند. این سیستمها طوری طراحی شده اند که نهاده های زاید را کاهش دهند، خروج عناصر غذایی از سیستم را به حداقل برساند و تنوع زیستی و جنبه های طبیعی را افزایش دهند. این سیستم مدیریت را اغلب کشاورزی پایدار می نامند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *